Mwongozo wa Cadastre ya Madini Tanzania na Mrabaha

Cadastre ya madini Tanzania ni mfumo wa mtandaoni wa Tume ya Madini unaohifadhi ramani ya leseni zote, maombi mapya na malipo ya ada. Ukiwa na leseni ya madini au unataka kuomba moja, hapa utapata aina za leseni, hatua za kuomba, muda wa kila leseni, viwango vya mrabaha na jinsi ya kukagua eneo kabla hujalipa. Toleo la Kiingereza la mwongozo huu linapatikana hapa: English version.

Mwongozo huu umeandikwa kwa mmiliki wa leseni, mtafiti na mwekezaji anayezungumza Kiswahili. Maneno ya kiufundi yanaelezwa mara moja tu yanapotokea kwa mara ya kwanza. Tumetumia kurasa rasmi za Tume ya Madini, Wizara ya Madini na maandishi ya Sheria ya Madini, Sura ya 123.

Cadastre ya madini ni nini na nani anaisimamia

Neno “cadastre” linamaanisha rejista ya ardhi na mipaka yake. Cadastre ya madini inaonyesha ni eneo gani lina leseni, nani ni mmiliki, leseni ni ya aina gani na inaisha lini. Kwa Kiingereza mfumo huu unaitwa Mining Cadastre Portal, na anwani yake ni portal.madini.go.tz. Ukurasa wa ramani ya umma wa mfumo huo unatumia jukwaa la Landfolio Framework la kampuni ya Spatial Dimension.

Tume ya Madini ilianzishwa kwa Sheria ya Marekebisho Mbalimbali ya Sheria Na. 7 ya mwaka 2017. Iko chini ya Wizara ya Madini na inasimamia utafutaji, uchimbaji, uchakataji na biashara ya madini pamoja na utoaji wa leseni, kwa mujibu wa Sheria ya Madini, Sura ya 123. Hayo yamo kwenye ukurasa wa taratibu za maombi wa Tume ya Madini. Makao makuu ya Tume yako Dodoma.

Sheria yenyewe inaeleza kwamba Cadastre ya Madini ni mfumo mkuu wa mtandaoni wa kupokea na kushughulikia maombi ya haki za madini. Pia inaruhusu Tume kuanzisha ofisi za cadastre za mikoa zitakazopokea maombi na kuyapeleka yashughulikiwe. Fomu zilizoainishwa na sheria zinajumuisha fomu za kielektroniki zilizomo ndani ya mfumo huo (Sheria ya Madini, Sura ya 123, kupitia African Mining Legislation Atlas).

Taasisi nyingine utakazokutana nazo

• Wizara ya Madini: inaweka sera na kusimamia Tume. Waziri wa Madini hutoa maagizo ya kisera, kama yale ya kufuta leseni zisizoendelezwa.
• Taasisi ya Jiolojia na Utafiti wa Madini Tanzania (GST): inatunza taarifa za jiolojia na ramani za nchi. Tovuti yake ni gst.go.tz. Cadastre inakuambia kama eneo lina leseni; GST inakusaidia kuelewa miamba na jiolojia ya eneo hilo.
• Ofisi za Maafisa Madini Wakazi (RMO): Tume ina ofisi 31 katika mikoa ya Tanzania Bara, zikiwemo Geita, Kahama, Shinyanga, Musoma na Mbeya. Ofisi hizi husaidia kutoa na kusimamia leseni za uchimbaji mdogo, leseni za dalali na muuzaji wa madini, hukusanya mrabaha na ada, na hutoa huduma za ugani kwa wachimbaji wadogo (orodha ya ofisi za Tume).

Aina za leseni za madini Tanzania

Tume ya Madini inatoa leseni ya utafutaji wa madini (Prospecting Licence, PL), leseni ya uchimbaji mdogo (Primary Mining Licence, PML), leseni ya uchimbaji wa kati (Mining Licence, ML) na leseni ya uchimbaji mkubwa (Special Mining Licence, SML). Zipo pia leseni ya uchakataji (PCL), leseni ya uyeyushaji (SL), leseni ya usafishaji (RFL), leseni ya dalali (BL) na leseni ya muuzaji (DL). Aina na vipindi vimeorodheshwa kwenye ukurasa wa aina za leseni wa Tume.

Chart

Muda wa leseni kwa miaka

Kipindi cha juu cha kwanza kwa kila leseni (PL: jumla ya vipindi vyote)

Kumbuka kwamba leseni ya utafutaji inaweza kutolewa kwa makundi sita ya madini: madini ya metali, vito, madini ya viwandani, madini ya nishati, madini ya ujenzi na almasi ya kimberlite (kifungu cha 28(1) cha Sheria, kama ilivyoelezwa na Tume). Leseni ya uchimbaji wa kati na uchimbaji mkubwa kwa kawaida huanzia kwa mmiliki wa leseni ya utafutaji. Leseni ya uchimbaji wa kati pia inaweza kutokana na leseni za uchimbaji mdogo zilizounganishwa.

Jinsi cadastre ya madini inavyotumika: ramani ya umma na akaunti

Mfumo una sehemu mbili. Sehemu ya umma ni ramani inayoonyesha mipaka ya leseni nchini. Sehemu ya pili ni akaunti ya mmiliki au mwombaji, ambamo anaweza kuwasilisha maombi, kuangalia hali ya leseni na kulipa ada. Ripoti ya EITI kuhusu Tanzania inasema Tume inatoa kiungo ambacho wamiliki wa leseni wanaweza kuomba ufikiaji wa mfumo wa miamala, na kwamba watu wa nje wasio na akaunti ya kuingia hawawezi kuona maudhui ya leseni. Tathmini hiyo ni ya miaka ya karibuni (EITI), kwa hiyo uliza Tume hali ya sasa.

Kwa hiyo, mwekezaji au mshauri hawezi kutegemea akaunti ya kuingia. Mwombe mmiliki namba ya leseni na aina yake, kisha uzihakiki kwenye ramani ya umma. Kwa maswali ya jinsi ufikiaji unavyotolewa, wasiliana na Tume au ofisi ya Afisa Madini Mkazi iliyo karibu nawe.

Hatua nne za kukagua leseni ya mtu mwingine

1. Andika namba ya leseni, aina yake, jina la mmiliki na hali yake (hai, imeisha, imefutwa).
2. Linganisha mipaka kwenye ramani na eneo lililo kwenye mkataba. Eneo lililotajwa kwenye karatasi linaweza kuwa kubwa kuliko lililo kwenye rejista.
3. Angalia leseni za majirani na maombi yaliyo kwenye eneo hilo hilo.
4. Hifadhi picha ya skrini yenye tarehe, na urudie ukaguzi siku ya kulipa au kusaini.

Rejista ya cadastre ndiyo kumbukumbu rasmi inayotegemewa. Cheti cha karatasi kwenye faili la muuzaji hakitoshi bila kuhakikiwa kwenye mfumo.

Jinsi ya kuomba leseni ya utafutaji wa madini

Leseni ya utafutaji ndiyo hatua ya kwanza kwa miradi mingi. Hatua zifuatazo zinatoka kwenye ukurasa wa taratibu wa Tume ya Madini na maandishi ya Sheria.

Sifa za mwombaji

• Mtu binafsi: umri usiopungua miaka 18; hajawahi kufilisika; hajakiuka masharti ya haki nyingine ya madini (si “defaulter”); hajahukumiwa ndani ya miaka kumi iliyopita kwa kosa lenye udanganyifu; raia wa kigeni anahitaji kuwa amekaa nchini kwa angalau miaka 4.
• Kampuni: iwe na anwani ya posta na ya makazi, isajiliwe chini ya Sheria ya Kampuni nchini, iwasilishe taarifa za fedha zilizokaguliwa, na isiwe kwenye ufilisi.

Hatua kwa hatua

1. Chagua eneo. Tume inaomba ramani ya jiolojia au mpango wa eneo kwa mizani ya 1:50,000, na viwianishi vya mfumo wa datum wa Arc 1960.
2. Jaza fomu na ulipe ada ya maombi. Maombi yanaweza kuwasilishwa mtandaoni na/au kwa nakala za karatasi. Mtu binafsi anaambatanisha jina kamili, uraia, anwani, picha na nakala ya kitambulisho; raia wa kigeni anaongeza vibali vya ukaazi na kazi.
3. Tume inapitia ombi. Inakagua uwezo wa kifedha na kiufundi, kwamba mwombaji hajakiuka masharti ya haki nyingine, mpango wa ushiriki wa Watanzania (local content plan), ahadi ya uadilifu (integrity pledge), kwamba hajavuka kikomo cha leseni 20 au jumla ya kilomita za mraba 2,000, na kwamba eneo halina leseni au maombi mengine.
4. Barua ya ofa. Ombi likikubaliwa, mwombaji hupewa barua ya ofa na leseni hutolewa baada ya kulipa ada ya maandalizi.
5. Kodi ya kwanza ya mwaka. Leseni inapotolewa, kodi ya kwanza ya mwaka (annual rent) hulipwa.
6. Ridhaa ya mmiliki wa ardhi. Unapaswa kupata idhini ya mmiliki halali wa haki za ardhi kabla ya kuingia. Mmiliki akikataa bila sababu za msingi, Waziri, kwa kushauriana na Tume, ana mamlaka ya kuruhusu utafutaji (kifungu cha 95).
7. Mpango wa CSR. Mwenye leseni hujadiliana na mamlaka ya serikali za mitaa kuandaa mpango wa uwajibikaji kwa jamii (CSR).

Muda wa maamuzi na kipaumbele

Sheria inasema ombi la leseni ya utafutaji likikamilika na ada ikalipwa, husajiliwa mara moja. Waombaji wawili au zaidi wakiomba eneo moja bila kushirikiana, aliyesajiliwa kwanza ndiye hupewa haki, ikiwa masharti mengine yametimizwa. Maombi yaliyopokelewa siku moja ndani ya saa za kazi huchukuliwa kuwa yamepokelewa kwa pamoja (kifungu cha 14, maandishi ya Sheria).

Mamlaka ya leseni ina wiki nne tangu usajili kukujulisha kama ombi limekubaliwa au limekataliwa, na sababu zikitolewa pale limekataliwa. Una wiki nne baada ya taarifa hiyo kueleza kwamba unakubali leseni hiyo na kulipa ada zilizotajwa (kifungu cha 33). Weka tarehe hizi kwenye kalenda siku unayowasilisha ombi.

Sababu zinazoweza kuchelewesha ombi

• Kukosa mpango wa ushiriki wa Watanzania au ahadi ya uadilifu.
• Eneo lililoombwa linaingiliana na leseni zilizopo.
• Ushahidi mdogo wa uwezo wa kifedha na kiufundi.
• Kukosa kulipa ndani ya wiki nne baada ya taarifa ya ofa.

Leseni ya uchimbaji mdogo, wa kati na mkubwa

Leseni ya uchimbaji mdogo (PML)

PML ni leseni ya uchimbaji mdogo wenye mashine na teknolojia kidogo, kwa mtaji wa awali usiozidi dola milioni 5 za Marekani. Inatolewa kwa miaka 7 kwa mtu au kampuni yenye uraia wa Tanzania (Tume ya Madini). Tume inaeleza kwamba PML inaweza kutolewa ndani ya eneo la PL au ML mmiliki akitoa kibali cha maandishi na madini yakiwa tofauti na yale ya leseni kuu (kifungu cha 7(2)). Maandishi ya Sheria ni finyu zaidi: yanataja PML au ML ya vifaa vya ujenzi, na PML ya vito ndani ya eneo la PL ya madini mengine.

Ofisi ya Afisa Madini Mkazi ndiyo mahali pa kuanzia kwa wachimbaji wengi wadogo. Kwa maelezo ya jumla kuhusu vibali vya wachimbaji wadogo katika nchi nyingine, soma mwongozo wa leseni ya uchimbaji mdogo (kwa Kiingereza).

Leseni ya uchimbaji wa kati (ML)

ML ni ya uchimbaji wa kati, kwa mtaji kati ya dola 100,000 na dola milioni 100. Hutolewa kwa muda usiozidi miaka 10 na huweza kuhuishwa kutegemea maendeleo yaliyokaguliwa ya eneo. Maombi hutoka kwa mmiliki wa leseni ya utafutaji au kwa mwombaji anayestahili (kifungu cha 39). ML pia inaweza kuanzia kwenye PML zilizounganishwa. Hapo unahitaji cheti cha kuunganisha kutoka kwa Afisa Madini Mkazi, upembuzi yakinifu na tathmini ya athari za mazingira (EIA).

Leseni ya uchimbaji mkubwa (SML)

SML ni ya mradi mkubwa wenye mtaji usiopungua dola milioni 100. Muda wake unategemea uhai wa mwamba wenye madini ulioonyeshwa kwenye upembuzi yakinifu (feasibility study) au muda ulioombwa, kifungu cha 43. Tume huitoa baada ya idhini ya Baraza la Mawaziri.

Leseni ya utafutaji inapoisha

Leseni ya utafutaji haiwezi kuhuishwa bila mwisho. Baada ya kipindi cha pili cha kuhuisha (miaka 2), leseni hurudi Serikalini, isipokuwa mmiliki ameomba ML au SML kabla ya kuisha. Eneo likirudi, Waziri wa Madini hulitoa kwa kampuni za ndani baada ya idhini ya Baraza la Mawaziri. Anayehuisha anapaswa kuwasilisha ombi ndani ya mwezi mmoja kabla leseni haijaisha, akiambatanisha taarifa ya kodi za mwaka zilizolipwa na ripoti ya kazi za utafutaji za kipindi chote.

Mrabaha na ada ya ukaguzi wa madini

Mrabaha ni sehemu ya thamani ya madini inayolipwa kwa Serikali unapouza madini. Kiwango kinahesabiwa kwa “thamani ghafi”, yaani thamani ya soko ya madini kama ilivyopimwa kwenye uthamini. Viwango vilivyoorodheshwa na Tume ya Madini ni hivi (ukurasa wa mrabaha na ada ya ukaguzi):

Chart

Viwango vya mrabaha kwa kundi la madini

Asilimia ya thamani ghafi

• Asilimia 6: dhahabu, madini mengine ya metali, vito ghafi na almasi ghafi.
• Asilimia 5: urani.
• Asilimia 3: makaa ya mawe, madini ya viwandani na vifaa vya ujenzi.
• Asilimia 1: chumvi, fosfeti, almasi na vito vilivyokatwa na kung’arishwa.

Kuna ada ya ukaguzi na kibali cha asilimia 1 kwa madini yote isipokuwa chumvi na dhahabu inayouzwa kwenye vituo vya usafishaji. Kwa dhahabu inayouzwa kwenye vituo vya usafishaji, mrabaha ni asilimia 4; kwa makaa ya mawe yanayouzwa kwa viwanda vya ndani ni asilimia 1. Wenye haki za madini (SML, ML, PML, PCL, SL, RFL) wana haki ya kuuza bidhaa zao; madalali na wauzaji walio na leseni wanaweza kununua na kuuza.

Viwango na masharti vinaweza kubadilika, kwa hiyo thibitisha na Tume ya Madini kabla ya kujenga mpango wa fedha.

Hesabu ya mrabaha wa dhahabu

Kikokotoo kilicho hapa chini kinakadiria mrabaha wa mwaka mmoja kwa kutumia namba zako mwenyewe. Namba za awali ni mfano tu.

Kuweka leseni hai: kazi, ada na hatari ya kufutwa

Kuwa na leseni haitoshi; lazima eneo liendelezwe. Tarehe 25 Novemba 2025, Waziri wa Madini alielekeza Tume kufuta leseni 73 (leseni 44 za utafutaji na 29 za uchimbaji wa kati) zilizoshindwa kurekebisha makosa; eneo la ekari 741,494 lilikuwa limehodhiwa bila kuendelezwa (taarifa ya Tume ya Madini).

Tarehe 15 Aprili 2026, Waziri alielekeza kufutwa kwa leseni 40 za utafiti zenye ekari 188,163, baada ya wamiliki kushindwa kuziendeleza licha ya kupewa hati za makosa. Leseni nyingine 43 zilipewa siku 30 kurekebisha kasoro. Sababu zilizotajwa ni pamoja na kuhodhi eneo bila kuliendeleza, kushindwa kulipa ada, kutotekeleza ushirikishwaji wa Watanzania na kutotekeleza miradi ya CSR. Maeneo yaliyofutwa yatarudishwa Serikalini na kugawiwa kwa wachimbaji wadogo, wawekezaji walio tayari na makundi ya wanawake na vijana kupitia programu ya Mining for a Brighter Tomorrow (MBT) (taarifa ya Tume ya Madini). Waziri pia alionya kwamba kuvamia maeneo yenye leseni halali ni marufuku.

Kwa mmiliki wa leseni, funzo ni rahisi: lipa kodi na ada kwa wakati, tekeleza mpango wa ushirikishwaji wa Watanzania (local content) na CSR, na andika ripoti za kazi zako. Kwa mwombaji mpya: Tume inasema maeneo yaliyofutwa yatagawiwa kupitia programu ya MBT, kwa hiyo usidhani kila eneo lililofutwa liko wazi kwa maombi ya kawaida. Cadastre ndiyo inayokuonyesha ni eneo gani liko wazi leo.

Kabla ya kuomba: hakiki eneo kwa picha za satelaiti

Cadastre inajibu swali la kisheria: je, eneo hili liko wazi? Haijibu swali la kijiolojia: je, kuna madini yanayostahili kutafutwa? Ada, programu ya kazi na mpango wa local content vyote huanza mara tu unapoomba, kwa hiyo ni busara kujibu maswali yote mawili kabla ya kuwasilisha.

Ripoti ya satelaiti ya Farmonaut inatumia picha za satelaiti za bendi nyingi (multispectral) na data nyingine kuonyesha maeneo yenye viashiria vya madini, mabadiliko ya kemikali ya miamba (alteration) na miundo kama mipasuko. Unatuma viwianishi, faili ya KML/KMZ au poligoni ya eneo lako na madini unayolenga. Ripoti hufika baada ya siku 5 hadi 20 za kazi kulingana na ukubwa wa eneo na aina ya madini. Ukubwa wa chini unaopendekezwa ni ekari 10. Ripoti hizi ni malengo ya utafutaji, si rasilimali iliyothibitishwa; sampuli na uchimbaji wa visima huthibitisha.

Soma mwongozo wetu wa utafutaji wa dhahabu Tanzania kwa satelaiti na ule wa utafutaji wa dhahabu kwa satelaiti. Kwa ufafanuzi wa jinsi mbinu hii inavyofanya kazi, tazama pia ukurasa wa utambuzi wa madini kwa satelaiti. Picha za Sentinel-2 zinazotumika kama msingi wa ramani zina azimio la mita 10 kwa bendi nne kati ya 13 (Copernicus Sentinel-2).

Mifano miwili kutoka Tanzania

Kwenye mfano wa mteja Joel Mchomvu, hekta 28.1 zilipunguzwa hadi maeneo matatu ya lengo yanayofunika takriban asilimia 10 ya ardhi. Joel anaripoti kuokoa miezi 1 hadi 3 na hadi dola 25,000 za Marekani, na ni makadirio yake mwenyewe. Mpango wa kwanza wa uchimbaji una visima 6 na takriban mita 560, na uchimbaji umepangwa ndani ya miezi 1 hadi 3 kujaribu malengo hayo.

Kwenye utafiti wa ramani ya uwezekano wa dhahabu, eneo la maslahi la hekta 1,000 (kilomita za mraba 10) nchini Tanzania lilichambuliwa kwa data za mwonekano (optiki), joto, rada na sumaku ili kupanga malengo ya utafutaji kwa kipaumbele. Utafiti huo unafafanua mbinu kwa kina kwa Kiingereza.

Ukitaka ripoti kwa eneo lako, tuma ombi la nukuu kupitia fomu ya maombi ya Farmonaut Mining. Unaweza pia kuchora eneo lako kwenye mining.farmonaut.com. Kwa nchi nyingine za Afrika, angalia mwongozo wa cadastre kwa nchi.

Orodha ya ukaguzi kabla ya kuomba

1. Chagua aina sahihi ya leseni kulingana na ukubwa na mtaji: PL, PML, ML au SML.
2. Hakiki sifa zako, hasa sharti la uraia kwa PML na kikomo cha leseni 20 au kilomita za mraba 2,000 kwa PL.
3. Tafuta ufikiaji wa akaunti ya mfumo kupitia Tume au ofisi ya Afisa Madini Mkazi.
4. Angalia ramani ya umma na uandike leseni za majirani.
5. Soma data za GST kwa eneo lako.
6. Hakiki eneo kwa picha za satelaiti ili uchague mpaka bora kabla ya kulipa.
7. Andaa nyaraka: ramani ya eneo, uthibitisho wa uwezo wa kifedha, mpango wa local content, ahadi ya uadilifu na mpango wa CSR.
8. Weka tarehe za mwisho kwenye kalenda: wiki nne za kukubali na kulipa, na mwezi mmoja kabla ya kuisha kwa kuhuisha PL.

Thibitisha kila mara na Tume ya Madini kabla ya kuomba; sheria, ada na taratibu zinaweza kubadilika.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara (FAQ)

Cadastre ya madini Tanzania ni nini?

Ni mfumo wa mtandaoni wa Tume ya Madini kwenye portal.madini.go.tz. Ramani ya umma inaonyesha leseni nchini; waombaji na wamiliki waliosajiliwa wanaweza kuwasilisha maombi na kulipa ada. Sheria ya Madini, Sura ya 123, inaufafanua kuwa mfumo mkuu wa kushughulikia maombi ya haki za madini.

Leseni ya uchimbaji mdogo (PML) inadumu muda gani?

Miaka 7, na inaweza kuhuishwa. Inatolewa kwa watu na kampuni zenye uraia wa Tanzania, kwa mtaji wa awali usiozidi dola milioni 5 za Marekani.

Leseni ya utafutaji wa madini inadumu muda gani?

Kipindi cha kwanza ni hadi miaka 4, cha kwanza cha kuhuisha ni hadi miaka 3 na cha pili ni hadi miaka 2, jumla isiyozidi miaka 9. Baada ya hapo leseni hurudi Serikalini isipokuwa umeomba leseni ya uchimbaji wa kati au mkubwa kabla ya kuisha.

Mrabaha wa dhahabu ni kiasi gani?

Tume ya Madini inaorodhesha asilimia 6 kwa dhahabu na madini mengine ya metali, na asilimia 4 kwa dhahabu inayouzwa kwenye vituo vya usafishaji. Ada ya ukaguzi na kibali ni asilimia 1 kwa madini yote isipokuwa chumvi na dhahabu inayouzwa kwenye vituo vya usafishaji. Thibitisha viwango vya sasa na Tume.

Je, ripoti ya satelaiti inachukua muda gani?

Kwa Farmonaut, ripoti hufika baada ya siku 5 hadi 20 za kazi kulingana na ukubwa wa eneo na madini. Inaonyesha maeneo ya kuanzia kuchunguza kwa sampuli na uchimbaji; haichukui nafasi ya kazi za shambani.